PLASTİK İÇEREN 10 ÜRÜN! Neredeyse Her Gün Kullanıyoruz! Sakızdan Ruja, Karton Bardaktan Şampuana... Hormonları Etkiliyor, Kanseri Tetikliyor
Günlük hayatta kullandığımız ürünlerin neredeyse çoğu plastik içeriyor. Kozmetikten tekstile yapay kimyasallar yaşamın her alanında sağlığı tehdit ediyor. Peki plastik içeren ürünler neler? Yapay kimyasallardan korunmak için nelere dikkat etmek gerekiyor?
Şampuandan ruja, araç lastiğinden lense günlük hayatta kullandığımız çok sayıda ürün plastik içeriyor. Uzmanlar plastiğin zararları konusunda bilinçlenmeyi ve kozmetikten tekstile yapay kimyasalları hayatın her alanından çıkarmayı öneriyor.Temmuz ayında yayımlanan Bilimsel Proje ve Veri Tabanı (PlastChem Project) raporuna göre plastik ürünlerde 16 binden fazla kimyasal bulunabiliyor. Bu kimyasalların neredeyse tamamı plastiğin yaşam döngüsü süresince gıdalara, evlere ya da çevreye yayılıyor. Birçoğunun kanserojen olduğu ya da hormonları olumsuz etkileyebildiği de belirtiliyor.
BBC Türkçe'nin sorularını yanıtlayan PlastChem Projesi Koordinatörü Prof. Dr. Martin Wagner, "Plastik ürünlerle ilgili sınırlı denetim var. Dolayısıyla, ne üreticiler ne de hükümetler plastiklerdeki kimyasalların güvenli olduğundan kapsamlı bir şekilde emin olamaz" diyor. İsviçre merkezli kar amacı gütmeyen Food Packaging Forum Vakfı'nın Yönetici Direktörü Jane Muncke, plastiğin zararları konusunda bilinçlenmeyi ve kozmetikten tekstile, yapay kimyasalları hayatın her alanından çıkarmayı öneriyor. Atıksız Yaşam kitabının yazarı ve sosyal medyada yeşil yaşam tüyoları paylaşan Ceren Özcan Tatar ise plastiğin her yerde olduğu bir ortamda alternatif olarak doğal ürünlere dikkat çekiyor.
1- ARAÇ LASTİKLERİ
Plastiklerdeki kimyasallar farklı yollardan vücuda girebiliyor. Food Packaging Forum Vakfı'nın Yönetici Direktörü Jane Muncke, bunun en önemli iki yolunun solunum ve sindirim olduğunu söylüyor. "Plastikler nötr değil çevreleriyle kimyasal alışverişinde bulunurlar" diyen Muncke, havadaki plastiğin en önemli kaynaklarından birinin araç lastikleri olduğunu belirtiyor.
2- SAKIZ
Damla sakızlı, naneli ya da şekerli sakızların birçoğunun ana maddesi, plastik şişelerle aynı, yani petrol bazlı polimerler. Yani sakız çiğnediğimizde önemli bir miktarda plastiğe maruz kalıyoruz. Sonuçları mart ayında Amerikan Kimya Derneğine (ACS) sunulan yeni bir araştırmaya göre çiğnenen her sakız başına 3 bin parça mikroplastik yutulabiliyor.
3- KARTON BARDAKLAR
Mart ayında yayımlanan bir araştırma bugüne kadar üretilen tüm plastiklerin yaklaşık yüzde 10-20'sini gıda ve içecek ambalajlarının oluşturduğunu ortaya koyuyor. Prof. Dr. Sedat Gündoğdu, bazı alüminyum kutuların iç yüzeyinin bile plastikle kaplandığına dikkat çekiyor. Norveç Bilim ve Teknoloji Üniversitesi'nden (NTNU) biyolog Prof. Dr. Martin Wagner, bu iç kaplamada hormon bozucu özellikleri nedeniyle özellikle endişe verici olan bisfenollerin kullanıldığını vurguluyor. Tek kullanımlık bardakların da benzer şekilde birden fazla katmanlı plastik içerdiğini söylüyor. Ceren Özcan Tatar, karton bardakların hem çevre hem de sağlık risklerini azaltmak için termos, matara gibi alternatifler öneriyor.
Yemek hazırlamakta kullanılan tavalardan mutfak araç gereçlerine birçok ürün de yine petrol türevi kimyasalları içerebiliyor. Prof. Dr. Gündoğdu, "Teflon da bir plastik aslında. Yanmaz, yapışmazlık sağlayan her türlü malzeme, özel olarak üzerinde farklı bir içerik olduğu belirtilmemişse, mutlaka plastikle ilintili kimyasallar içeriyor" diyor.
5- ŞAMPUAN
Rengarenk sıvı sabunlardan türlü aromalarla satılan şampuanlara kadar birçok kişisel hijyen ürünü özelliklerini petrokimyasallara borçlu. Birleşmiş Milletler plastik polimer içeren ürünler arasında saç kremi, duş jeli, deodorant, saç boyası, tıraş kremi, güneş kremi, sinek kovucu ve bebek bakım ürünlerini de sayıyor. Deterjanlar ve ev temizliğinde kullanılan pek çok popüler ürün de plastik içeriyor. Ceren Özcan Tatar bunlar yerine, örneğin hijyen konusunda katı sabun ve şampuanları kullanmayı; ev temizliğinde de sirke, karbonat, limon tuzu, Arap sabunu gibi geleneksel yöntemleri öneriyor.
6- OJE VE FONDÖTEN
Bazı durumlarda kişisel bakım ürünlerindeki plastik oranı yüzde 90'ı buluyor. Vazelin gibi petrol atığı yan ürünlerde bu oran yüzde 100'e çıkıyor. Losyonlar, temizleyiciler, oje, fondöten, ruj, göz kalemi, far ve maskara gibi kozmetik ürünlerine de plastikte bulunan perfloroalkil ve polifloroalkil maddeler (PFAS) eklenebiliyor.
Avrupa Çevre Ajansı yaklaşık bir yıl önce yayımladığı analizde tekstil ürünlerinin Avrupa'daki en büyük PFAS kirliliği kaynaklarından biri olduğunu açıklamıştı. PFAS'lar su geçirmezlik, leke tutmama, ısıya karşı koruma, dayanıklılık gibi özellikler sağlıyor. Giysiler, halılar ve diğer ev eşyaları gibi tekstil bazlı ürünlerde yaygın olarak kullanılıyor. Naylon, akrilik, elastan da yine plastik ürünleri ifade ediyor.
8- KONTAKT LENSLER
Kanada Petrol Üreticileri Derneği, aspirin ve antihistaminikler gibi ilaçların petrolden yapıldığını söylüyor. Bunların dışında gözlükler ve kontakt lenslerde de plastik kullanılıyor. 2023'te Environmental Science & Technology (Çevre Bilimi ver Teknolojisi) dergisinde yayımlanan bir araştırma, bir çift kontakt lensin bir yıllık kullanımı boyunca 91 bine yakın mikroplastik parçacığının salınabileceğini gösteriyordu.
2024 yılında Çukurova Üniversitesi ile Danimarka'daki Roskilde Üniversitesi'nin ortak araştırması, tıbbi tedavilerde kullanılan bir litrelik serumlarda 65 farklı mikroplastik olduğunu bulmuştu. Bunun sebebiyse serumların çoğunlukla plastik kaplarda muhafaza edilmesi. Prof. Dr. Sedat Gündoğdu ortak yazarı olduğu çalışmayla ilgili, "Bu ürünler sağlıklı olmak için kullanılıyor ama bu yönleri dikkate alınmıyor" diyor.
Yaygın kullanılan bazı gıda takviyeleri de plastik içeriyor. Takviye kapsüllerde kullanılan yumuşak kaplamalar, ilaçların tüketilmesini kolaylaştırsa da sağlık riskleri konusunda önemli soru işaretleri barındırıyor. Yumuşak jelle kaplanmış takviyelerin bazıları plastikten yapılıyor.