CERN’ün Tahtını Sallayacaktı… “En Büyük Makine” Projesinde Çin, Neden "Durdur" Butonuna Bastı?
Evrenin sırlarını çözmek için dev projeye imza atan Çin, "dünyanın en büyük makinesini" inşa etmekten son anda vazgeçti. İsviçre’deki CERN laboratuvarını gölgede bırakacak 100 kilometre uzunluğundaki Dairesel Elektron-Pozitron Çarpıştırıcısı (CEPC) projesi, ülkenin 2026-2030 yıllarını kapsayan yeni kalkınma planına dahil edilmedi. Peki neden Çin bu projeden geri adım attı? İşte detaylar...
Haberin Devamı
Dünyanın en büyük parçacık hızlandırıcısı olması planlanan Çin Dairesel Elektron-Pozitron Çarpıştırıcısı (CEPC) projesi askıya alındı. Yaklaşık 100 kilometre uzunluğunda tasarlanan CEPC, 27 kilometrelik çevre uzunluğuna sahip CERN’deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı’ndan çok daha büyük olacaktı.Büyük Hadron Çarpıştırıcısı halihazırda dünyanın en büyük makinesi olarak biliniyor.Bu tür sistemler -özellikle de Büyük Hadron Çarpıştırıcısı- evrenin Büyük Patlama'yla nasıl oluşmuş olabileceğini anlama çabalarında kritik bir rol oynuyor.
2012'de başlamıştı
CEPC’nin geliştirilmesine 2012 yılında başlanmıştı. Ancak BGR'nin haberine göre, milyarlarca dolarlık bu dev proje, Çin’in 2026-2030 dönemini kapsayan yeni beş yıllık kalkınma planına dahil edilmedi. Bu durum, projenin devlet nezdinde öncelik sırasının düştüğü ve daha az kaynak ayrılacağı anlamına geliyor. Çin Yüksek Enerji Fiziği Enstitüsü’nden Wang Yifang, plan değişikliğini doğrularken, CEPC’nin son teklifi reddedilmiş olsa da ekibin 2030 yılında projeyi yeniden sunmayı planladığını belirtti.
Haberin Devamı
Maliyet belirleyici oldu
Resmi olarak doğrulanmasa da CEPC’nin maliyetinin yaklaşık 5,1 milyar dolar olacağı tahmin ediliyor. Uzmanlara göre Çin, bu kaynağı başka öncelikli alanlara yönlendirmeyi tercih etmiş olabilir.BGR'ye konuşan Wang Yifang, Avrupa’nın planladığı Gelecek Dairesel Çarpıştırıcı (FCC) projesinin 2030’dan önce onaylanması halinde, Çinli fizikçilerin bu projeye katılmasının muhtemel olduğunu söylüyor.FCC, CERN'deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nın halefi olarak planlanıyor ve 90,7 kilometrelik çevre uzunluğuyla bugüne kadar tasarlanan en büyük çarpıştırıcılardan biri olacak.Çin’in CEPC projesi yüksek maliyet ve kaynak gereksinimleri nedeniyle şimdilik devre dışı kalmış durumda. Buna karşılık Avrupa’daki FCC hâlâ güçlü bir aday olarak öne çıkıyor ve Çinli bilim insanlarının bu projeyle iş birliği yapması ihtimal dahilinde.
Parçacık hızlandırıcılar ne işe yarıyor?
Çarpıştırıcılar veya parçacık hızlandırıcılar, evreni oluşturduğu kabul edilen Büyük Patlama’dan (Big Bang) hemen sonraki koşulları yeniden canlandırmak için parçacıkları hızlandırıp çarpıştırmaya yarıyor.Maddeyi yüksek sıcaklık ve yüksek yoğunlukta incelemek için tasarlanan bu makineler, içinde süperiletken mıknatısların yer aldığı halka şeklindeki tünellerden oluşuyor. Parçacıklar bu makinelere bir ön hızlandırıcıdan yollanıyor ve elektrik alan yardımıyla hızlandırılıyor.Bunun ardından da zıt yönlerden gelen ve ışık hızına yakın hızlarda hareket eden iki parçacık demetinin çarpıştırılıyor ve bunun sonucunda yeni parçacıklar ortaya çıkarılıyor. Bu parçacıklar sonunda dedektörlerle inceleniyor. Bu tür deneylerde bilim insanları, Standart Model’i sınama, yeni modeller geliştirme ve Albert Einstein’ın Genel Görelilik Teorisi de dahil olmak üzere çeşitli kuramları sınama şansı yakalıyor.